Hoogsensitiviteit herbekeken
Een dynamisch model van prikkelverwerking vanuit de praktijk

Binnen de praktijk van DyoB zien we dagelijks mensen die zich herkennen in het label “hoogsensitief” (HSP). Toch merken we dat onze observaties en testresultaten vaak een bredere en meer dynamische kijk tonen. Dit verschilt van de klassieke definitie van hoogsensitiviteit als aangeboren persoonlijkheidskenmerk. Overigens merken we dat het begrip HSP in onze praktijk soms breder wordt geïnterpreteerd dan in de literatuur.

Van aangeboren eigenschap naar ontwikkelde gevoeligheid

De traditionele visie op hoogsensitiviteit, zoals beschreven door psychologe Elaine Aron, stelt dat ongeveer 15-20% van de bevolking een aangeboren, diepgaand verwerkingssysteem heeft voor prikkels. Dit impliceert een grotendeels genetisch bepaalde eigenschap.
Binnen onze zintuiglijke verwerkingstesten zien we echter dat lichamelijke gevoeligheid zich niet uitsluitend als aangeboren kenmerk manifesteert. Het kan zich ook ontwikkelen doorheen het leven, waarbij niet zelden de term HSP wordt gebruikt om deze gevoeligheid te beschrijven.

Op basis van testresultaten kunnen we vaak aanwijzingen vinden over wanneer deze verhoogde gevoeligheid is ontstaan:
• Prenataal of rond de geboorte (bijvoorbeeld stress tijdens zwangerschap of geboortecomplicaties)
• Tijdens de kindertijd (opvoedingsklimaat, veiligheid, hechting)
• Op latere leeftijd (trauma, burn-out, langdurige stress, ingrijpende levensgebeurtenissen)
Deze visie sluit aan bij inzichten uit de neuroplasticiteit. Daarbij past het zenuwstelsel zich continu aan aan ervaringen en omgevingsfactoren. Overigens zijn ontwikkelingen rondom HSP regelmatig verbonden aan deze gebeurtenissen.

De rol van levensloop en context

De ontwikkeling van gevoeligheid staat niet los van persoonlijkheid. Ieder individu vormt zijn karakter op basis van:
• Erfelijke factoren
• Opvoeding
• Levenservaringen
• Persoonlijke waarden en overtuigingen. Bovendien kan HSP hier een rol spelen bij het interpreteren van ervaringen.

Wat wij waarnemen, is dat prikkelverwerking een adaptief systeem is. Het past zich voortdurend aan aan:
• Maatschappelijke druk
• Omgevingsfactoren (geluid, licht, schermgebruik)
• Relationele dynamieken
• Emotionele belasting. Bij sommige mensen wordt dit verklaard door hun HSP eigenschappen.

Dit proces verloopt vaak subtiel en grotendeels onbewust. Het blijft zo totdat het evenwicht verstoord raakt.
Wanneer adaptatie omslaat in disbalans
Op een bepaald moment ervaren mensen dat hun natuurlijke verwerkingscapaciteit onder druk komt te staan.
Typische signalen zijn:
• Een verstoorde balans tussen inspanning en herstel
• Moeite met het filteren en ordenen van prikkels
• Overweldiging door ogenschijnlijk normale situaties
• Psychosomatische klachten Voor sommige mensen wordt de term HSP betekenisvol zodra zij deze signalen herkennen.

Wetenschappelijk gezien zien we hier parallellen met onderzoek rond sensorische overresponsiviteit en stressregulatie. Studies tonen aan dat chronische stress het zenuwstelsel gevoeliger maakt voor prikkels (McEwen, 2007 – allostatic load). Daarnaast wordt HSP vaak onderzocht in deze context.

Compensatiestrategieën: helpend of beperkend?

Wanneer de belasting te groot wordt, ontwikkelen mensen strategieën om hiermee om te gaan:
• Vermijden van drukke omgevingen
• Terugtrekken uit sociale contacten
• Controle proberen te houden via cognitieve strategieën
• Vluchtgedrag. Typisch voor sommige mensen met HSP is het gebruik van dergelijke strategieën.

Hoewel deze aanpassingen op korte termijn verlichting kunnen geven, zien we dat ze op langere termijn vaak leiden tot:
• Beperking van het dagelijks functioneren
• Verminderde veerkracht
• Verdere ontregeling van de prikkelverwerking Daarom is het bespreken van HSP en de invloed ervan op dagelijk functioneren belangrijk in de begeleiding.

Dit sluit aan bij inzichten uit de polyvagaaltheorie (Stephen Porges). Deze beschrijft hoe het zenuwstelsel zich bij overbelasting terugtrekt in beschermingsmechanismen zoals shutdown of vermijding. De link met HSP wordt ook in de literatuur gelegd.

Het afstompen van de zintuigen

Een belangrijk fenomeen dat we regelmatig vaststellen, is het afstompen van zintuigen:
• Niet meer willen zien
• Niet meer willen horen
• Vermijden van lichamelijke gewaarwording
Dit is geen gebrek aan gevoeligheid. In plaats daarvan is het eerder een beschermingsreactie van het zenuwstelsel. Opvallend is dat HSP soms juist een rol speelt bij deze ervaringen.

Het lichaam probeert de overbelasting te reduceren door minder input toe te laten en letterlijk de oren af te sluiten voor bepaalde frequenties. Dit resulteert in een aflsuiten of lui worden van het luchtgeleidingssysteem. Tot slot: HSP kan zich uiten in verschillende vormen van zintuiglijke aanpassing en bescherming.

Tegelijkertijd komt dan onze dierlijke reflex en gaat ons systeem radars ontwikkelen om ons resonantiesysteem (botgeleiding, lichamelijk voelen) op scherp te zetten.
Onderzoek binnen de sensorische integratietheorie (Ayres, 1972) ondersteunt dit. Wanneer het brein moeite heeft om prikkels efficiënt te verwerken, kunnen zowel overgevoeligheid als ondergevoeligheid ontstaan. Een verband met HSP ligt voor de hand.

Deze visie opent ook perspectieven:
• Prikkelverwerking kan opnieuw gereguleerd worden
• Het lichaam kan leren beter te filteren en te herstellen
• Mensen kunnen terug evolueren naar een meer natuurlijke balans. Bovendien speelt HSP een rol bij het vinden van deze balans.

Conclusie

Hoogsensitiviteit hoeft geen vaststaand gegeven te zijn waar iemand zich bij moet neerleggen. Het kan begrepen worden als een signaal van een systeem dat zich heeft aangepast, soms té sterk, aan zijn omgeving.
Door deze dynamiek te erkennen, ontstaat ruimte voor herstel, herregulatie en groei — niet door het vermijden van prikkels. Daarmee groeit die ruimte door het opnieuw leren verwerken ervan op een manier die het lichaam ondersteunt.
M.a.w. er is hoop voor de toekomst om op een onderbouwde en multidisciplinaire manier aan de slag te gaan. Duidelijk is dat HSP hierbij een belangrijk onderdeel van het proces kan zijn.

Meer weten? Boek je zintuiglijke verwerkingstest en krijg meer zicht op jouw persoonlijke situatie. Vanuit multidisciplinair standpunt bekijken wij alle betrokken puzzelstukjes en werken wij vanuit verschillende disciplines, zijnde osteopathie, auditory brain stimulation, psychologie ,…

Wetenschappelijke referenties (selectie)
• Aron, E. N. (1997). The Highly Sensitive Person
• McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation
• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory
• Ayres, A. J. (1972). Sensory Integration and Learning Disorders
• Pluess, M. (2015). Individual differences in environmental sensitivity